به گزارش خبرنگار خبرگزاری مهر،نشست خبری کامران باقری لنکرانی، وزیر اسبق بهداشت و متخصص گوارش و کبد، و سیدموید علویان، رئیس انجمن مطالعات بیماریهای کبد ایران، ظهر روز سهشنبه ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد.
سالمندی و تغییر سبک زندگی؛ دو عامل مهم افزایش سرطان
لنکرانی در این نشست با اشاره به روند افزایشی سرطان در جهان اظهار کرد: افزایش موارد سرطان در دنیا تا حدی ناشی از سالمندشدن جمعیت است که کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ بخش دیگری از این افزایش نیز به تغییرات اقلیمی و تغییر سبک زندگی مربوط میشود.
وی افزود: اکنون با یک اپیدمی چاقی مواجه هستیم و حدود ۶۰ درصد بزرگسالان ایران مجموعهای از اضافهوزن و چاقی را تجربه میکنند. چاقی یکی از عوامل خطر سرطان است.
متخصص گوارش و کبد ادامه داد: مصرف دخانیات و الکل نیز احتمال ابتلا به برخی سرطانها را افزایش میدهد. همچنین مصرف غذاهای فرآوریشده مانند کنسروها، کالباس و نوشابههای گازدار میتواند در افزایش خطر برخی سرطانها نقش داشته باشد.
تغییر الگوی سرطانهای گوارشی
لنکرانی با اشاره به تغییر الگوی سرطانهای گوارشی گفت: مهمترین عامل خطر سرطان معده، عفونت هلیکوباکتر پیلوری بوده است. در مقطعی بیش از ۹۵ درصد افراد در ایران به این عفونت مبتلا بودند، اما اکنون شیوع آن به حدود ۵۰ درصد رسیده است.
وی افزود: طبیعی است که با کاهش عفونت هلیکوباکتر، سرطانهای مرتبط با آن نیز کاهش پیدا کند، اما در مقابل، سهم سرطانهای معدهای که ارتباطی با این عفونت ندارند، در حال افزایش است و در مجموع تغییر چشمگیری در میزان سرطان معده مشاهده نمیشود.
این متخصص گوارش و کبد درباره سرطان روده بزرگ نیز گفت: همان عوامل خطری که در زمینه چاقی، سبک زندگی و تغذیه مطرح شد، در ایجاد سرطان کولورکتال نیز نقش دارند و این بیماری به یک معضل فراگیر در جهان و از جمله ایران تبدیل شده است.
لنکرانی با اشاره به تغییر عوامل خطر سرطان کبد اظهار کرد: در گذشته بخش قابل توجهی از سرطانهای کبدی با ویروسهای هپاتیت، بهویژه هپاتیت B، ارتباط داشت، اما همچنان که سرطان کبد ناشی از هپاتیت B وجود دارد، سهم سرطانهای کبدی مرتبط با کبد چرب تشخیصدادهنشده نیز در حال افزایش است.
وی تأکید کرد: به همین دلیل سرطان کبد با شتاب در حال افزایش است و باید نسبت به این موضوع هوشیارتر باشیم.
لنکرانی افزود: در ۱۰ سال گذشته حدود ۵۹ درصد افزایش موارد سرطان روده گزارش شده است که بخشی از آن به دلیل بهبود تشخیص و افزایش دسترسی به خدمات کولونوسکوپی است، اما بخشی نیز ناشی از افزایش واقعی موارد بیماری است.
علویان نیز در این نشست با تأکید بر نقش تغذیه در سلامت گفت: وقتی از سلامت مواد غذایی صحبت میکنیم، موضوع فقط از مزرعه تا سفره نیست؛ بلکه باید دید مواد غذایی در چه شرایطی تولید، ذخیره، فرآوری، توزیع و مصرف میشوند و حتی در آشپزخانه با چه روغنی پخته و سر سفره ارائه میشوند.
وی با اشاره به تجربه خود در بررسی نانهای پروتئینی افزود: اخیراً چند نمونه نان پروتئینی را از فروشگاههای مختلف تهیه کردم و متوجه شدم برخی از آنها حتی در روز تولید یا روز بعد دچار کپکزدگی شدهاند. وقتی محصول جدیدی به همان شیوه سایر نانهای صنعتی تولید و توزیع میشود، اما شرایط نگهداری آن متفاوت است، طبیعی است که ممکن است با مشکلاتی مواجه شود.
رئیس انجمن مطالعات بیماریهای کبد ایران تصریح کرد: نحوه نگهداری، ذخیرهسازی و پخت مواد غذایی همگی بر سلامت انسان و از جمله بیماریهای متابولیک و سرطانها اثرگذار هستند.
علویان با اشاره به عوامل مؤثر بر چاقی گفت: بخشی از چاقی ناشی از کمتحرکی، بخشی مربوط به تغذیه ناسالم و بخشی نیز مربوط به تغذیه خطرناک است.
وی توضیح داد: در تغذیه ناسالم، برای مثال مصرف مواد قندی، شکر، نمک و غذاهای پرکالری بیش از حد است، اما در تغذیه خطرناک ممکن است مواد غذایی حاوی سموم یا ترکیباتی باشند که برای سلامت مضر هستند.
علویان تأکید کرد: در حوزه مواد غذایی باید بیش از گذشته به این موضوعات توجه کنیم.
لنکرانی درباره تأثیر عوامل روانی بر بیماریهای گوارشی گفت: ارتباط میان شرایط روانی و برخی بیماریهای گوارشی شناختهشده است. برای مثال بیماریهایی مانند سندرم روده تحریکپذیر و سوءهاضمه در شرایط اضطراب و نگرانی تشدید میشوند، اما درباره بیماریهای مزمنتر همچنان بحث و بررسی علمی ادامه دارد.
وی در ادامه به موضوع فرسودگی شغلی کارکنان حوزه سلامت اشاره کرد و گفت: در شرایط جنگی، علاوه بر سلامت روان جامعه، باید به سلامت روان کارکنان نظام سلامت نیز توجه کنیم. یکی از معضلاتی که ممکن است در اثر فشار کاری ایجاد شود، فرسودگی شغلی و حتی خروج نیروها از نظام سلامت است.
لنکرانی افزود: در مطالعهای چندمرکزی که نتایج آن منتشر شده است، میزان تمایل به خروج از خدمت در میان پرستاران بالا بود و بیش از ۵۰ درصد آنها تمایل داشتند شغل خود را تغییر دهند.
وی خاطرنشان کرد: افرادی که کمتر دچار این وضعیت بودند، معمولاً کسانی بودند که اهمیت شغل خود در سلامت جامعه را درک میکردند و احساس میکردند محیط کاری نیز قدردان خدمات آنهاست.
علویان نیز با اشاره به ارتباط خواب و بیماریهای متابولیک گفت: اختلالات خواب میتواند در ایجاد یا تشدید برخی بیماریهای گوارشی و کبدی نقش داشته باشد.
وی افزود: از سوی دیگر، زمانی که فرد ورزش میکند، وزن خود را کنترل میکند و وضعیت متابولیک و میزان مصرف قند خود را بهبود میدهد، خواب او نیز بهتر میشود.
رئیس انجمن مطالعات بیماریهای کبد ایران ادامه داد: افرادی که به دلیل شغل خود شیفت شب دارند و الگوی خواب نامنظمی را تجربه میکنند نیز بیشتر در معرض برخی بیماریها قرار دارند.
افزایش بیماریهای التهابی روده با تغییر الگوی غذایی
لنکرانی با اشاره به افزایش بیماریهای التهابی روده در کشور گفت: بیماریهایی مانند کولیت اولسراتیو و کرون در گذشته شیوع کمتری داشتند. نخستین گزارشهای مربوط به این بیماریها در ایران به دهه ۱۳۵۰ بازمیگردد و در آن زمان در سراسر کشور حدود ۱۰۰ مورد شناسایی شده بود.
وی افزود: امروز در مرکز درمانی خود در شیراز، هر هفته حدود ۱۰ تا ۱۵ بیمار جدید مبتلا به بیماریهای التهابی روده را مشاهده میکنیم.
این متخصص گوارش و کبد ادامه داد: کشورهای مختلف نیز افزایش قابل توجه این بیماریها را گزارش کردهاند. تغییر از مصرف غذاهای تازه و طبیعی به سمت غذاهای مانده، فرآوریشده و کنسروی، در افزایش شیوع برخی بیماریها مؤثر بوده است.
لنکرانی با اشاره به برخی ترکیبات مورد استفاده در صنایع غذایی گفت: برخی موادی که برای مطلوبتر شدن ظاهر مواد غذایی استفاده میشوند، میتوانند بر سیستم ایمنی اثر بگذارند. برای مثال امولسیفایرها میتوانند روی مخاط دستگاه گوارش اثر گذاشته و سیستم ایمنی را تحریک کنند.
وی افزود: هرچه از غذاهای طبیعی و روشهای طبیعی پختوپز فاصله گرفتهایم، برخی بیماریها در جوامع و از جمله کشور ما افزایش پیدا کردهاند.
لنکرانی با اشاره به شیوع بیماری رفلاکس گفت: گزارشهای مختلف، شیوع رفلاکس معده را در استانهای مختلف کشور بین ۱۵ تا ۴۵ درصد نشان میدهد و این بیماری ارتباط زیادی با عادات غذایی دارد.
وی افزود: مصرف زیاد چای و قهوه، نوشابههای گازدار، غذاهای چرب و تند و همچنین پرخوری میتواند باعث افزایش برگشت اسید معده شود و در بسیاری از موارد با اصلاح این عادات میتوان بدون دارو نیز علائم را کاهش داد.
لنکرانی درباره ارتباط اختلالات روانی و تغذیه اظهار کرد: افسردگی میتواند خود را به شکلهای مختلف نشان دهد؛ برخی افراد دچار بیاشتهایی و برخی دیگر دچار پرخوری میشوند. در اضطراب نیز هر دو الگو دیده میشود.
وی ادامه داد: در مواردی نیز پرخوری عصبی رخ میدهد که فرد پس از خوردن غذا احساس گناه میکند و ممکن است خود را وادار به استفراغ کند؛ این اختلال شیوع کمتری دارد، اما نیازمند درمان است.
این متخصص گوارش و کبد تأکید کرد: در مواجهه با اضطراب و افسردگی، باید ریشه مشکل درمان شود. افسردگی نیازمند تغییر نگرش و درمان مناسب است و درباره اضطراب نیز هدف این نیست که فرد هیچگاه نترسد، بلکه باید توانایی مقابله و تابآوری در برابر اضطراب را پیدا کند.
وی افزود: اضطراب مرضی نیازمند درمان است و توصیه میشود تا حد امکان از روشهای غیردارویی مانند رواندرمانی استفاده شود.
علویان درباره سازوکار چاقی گفت: دستگاه گوارش فقط محل هضم و جذب غذا نیست، بلکه یک سیستم هورمونی نیز محسوب میشود که پیامهایی را به مغز ارسال میکند تا احساس سیری ایجاد شود.
وی افزود: وقتی این سیستم دچار اختلال میشود، ممکن است فرد با وجود دریافت غذای کافی همچنان احساس سیری نکند و به خوردن ادامه دهد. برخی داروهای جدید نیز با هدف اثرگذاری بر همین سازوکار و تقویت پیام سیری تولید شدهاند.
علویان تأکید کرد: عادات ساده غذایی نیز اهمیت دارند؛ آهسته غذا خوردن، خوب جویدن، غذا خوردن در کنار دیگران و پرهیز از غذا خوردن با عجله و استرس میتواند به تنظیم احساس سیری کمک کند.
رئیس انجمن مطالعات بیماریهای کبد ایران با اشاره به مطالعهای درباره کبد چرب کودکان گفت: در سالهای ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶ مطالعهای روی حدود هزار کودک در سنین دبستان و راهنمایی انجام شد و نتایج نشان داد ۷.۲ درصد کودکان کبد چرب داشتند.
وی افزود: این مطالعه نشان داد مشکلات متابولیک از سنین پایین آغاز میشوند. کودکی که در سن ۱۰ یا ۱۲ سالگی کبد چرب دارد، در بزرگسالی بیشتر در معرض فشار خون، بیماری قلبی و دیابت قرار خواهد داشت.
علویان تصریح کرد: امروز با افزایش فستفودها، تغییر تغذیه و افزایش چاقی، اهمیت این موضوع بیشتر شده است و اگر بخواهیم علمی و درست با آن برخورد کنیم، باید برای پیشگیری و کنترل این بیماریها سرمایهگذاری کنیم؛ این سرمایهگذاری فقط مالی نیست و شامل سرمایهگذاری فکری، برنامهای و زمانی نیز میشود.
علویان گفت: کبد چرب، بیماریهای متابولیک، دیابت، بیماریهای قلبی، سرطان کبد و سیروز در حال افزایش هستند و اقدامات فعلی هنوز به اندازهای نیست که بتوان با این روند به شکل مؤثر مقابله کرد.
وی افزود: در کنار اقدامات پیشگیرانه، صنعت دارویی نیز در حال توسعه درمانهای جدید از جمله داروهای ضد فیبروز است و این ظرفیت میتواند کمککننده باشد، اما مسئله اصلی همچنان پیشگیری و اصلاح سبک زندگی است.
علویان تأکید کرد: مسئله کبد چرب یک موضوع کوتاهمدت نیست و نمیتوان آن را صرفاً با یک دارو حل کرد؛ این مسئله نیازمند مداخله بلندمدت برای تغییر سبک زندگی و فرهنگ سلامت جامعه است.
علویان درباره وضعیت هپاتیت B در کشور اظهار کرد: وضعیت ایران در زمینه هپاتیت B به دلیل سالها فعالیت وزارت بهداشت در حوزههای مختلف، از واکسیناسیون گرفته تا غربالگری، مناسب است.
وی افزود: برنامه واکسیناسیون ابتدا برای کارکنان حوزه بهداشت و درمان اجرا شد و سپس گروههایی مانند نوزادان، مادران، نیروهای نظامی، کارگران شهرداری و آتشنشانان را دربرگرفت.
رئیس انجمن مطالعات بیماریهای کبد ایران ادامه داد: در مقطعی واکسیناسیون نوجوانان ۱۷ ساله نیز در کشور انجام شد و حدود ۶.۵ میلیون نفر در این برنامه واکسینه شدند. مطالعهای که ۱۰ سال بعد انجام شد، کاهش شیوع هپاتیت B را در میان این گروه نشان داد و اثربخشی این برنامه را تأیید کرد.
وی گفت: اگر این برنامه ادامه پیدا میکرد، امروز میتوانستیم دامنه سنی افراد واکسینهشده را به شکل قابل توجهی افزایش دهیم و کاهش بیشتری در شیوع هپاتیت B ایجاد کنیم.
علویان با اشاره به وضعیت هپاتیت B در سیستان و بلوچستان اظهار کرد: در گذشته شیوع هپاتیت B در این استان حدود ۵ تا ۷ درصد بود، اما اکنون به حدود ۲.۵ درصد کاهش یافته است.
وی افزود: در آن سوی مرز همچنان شیوع بالاتری گزارش میشود و این تفاوت نشان میدهد برنامههای پیشگیری و آگاهیرسانی میتوانند در کنترل بیماری مؤثر باشند.
علویان همچنین به تجربه برنامههای کاهش آسیب در کشور اشاره کرد و گفت: در گذشته اجرای برخی برنامهها مانند توزیع سرنگ یا ارائه کاندوم با مقاومتهایی مواجه بود، اما با تصویب این رویکردها در سیاستهای کلان سلامت، زمینه اجرای آنها فراهم شد.
علویان در پایان تأکید کرد: وضعیت بیماریها ثابت نیست و شرایط اجتماعی و عوامل خطر در طول زمان تغییر میکنند؛ بنابراین برنامههای سلامت نیز باید متناسب با شرایط روزآمد شوند.
وی افزود: برای مثال در گذشته یکی از عوامل اصلی انتقال HIV در کشور، اعتیاد تزریقی بود، اما امروز الگوهای انتقال تغییر کرده است. بنابراین سیاستهای سلامت نیز باید متناسب با تغییر شرایط، شواهد جدید و عوامل خطر روز، بازنگری و بهروزرسانی شوند.
